Wat lees je in dit artikel over de arbeidshygiënische strategie?
- Wat is de arbeidshygiënische strategie?
- Welke stappen kent de arbeidshygiënische strategie?
- Wat is het verschil tussen de arbeidshygiënische strategie en de STOP-strategie?
- Wat is de relatie tussen de arbeidshygiënische strategie en de RI&E?
- Hoe pas je de arbeidshygiënische strategie toe in het Plan van Aanpak?
- Nog een praktisch voorbeeld: lawaai in de werkplaats
- Wanneer mag je kiezen voor persoonlijke beschermingsmiddelen?
- Welke rol speelt de arbeidshygiënische strategie bij een arbeidsongeval en ongevalsonderzoek?
- Veelgestelde vragen over de arbeidshygiënische strategie
Wat is het verschil tussen de arbeidshygiënische strategie en de STOP-strategie?
Er is geen inhoudelijk verschil: de STOP-strategie is een andere naam voor dezelfde vier niveaus. STOP staat voor Substitutie, Technische maatregelen, Organisatorische maatregelen en Persoonlijke beschermingsmiddelen. In de Nederlandse arbowetgeving spreken we van de arbeidshygiënische strategie; in veel branches en internationale normen kom je dezelfde volgorde tegen als STOP-principe of als hiërarchie van beheersmaatregelen. Wie de ene volgorde toepast, past dus ook de andere toe.
Onderstaande tabel zet de vier niveaus, de STOP-benaming en de praktijk naast elkaar.
| Niveau | Soort maatregel (STOP) | Voorbeeld uit de praktijk | Wanneer mag je hiervoor kiezen? |
|---|---|---|---|
| 1 | Bronmaatregel Substitutie | Een gevaarlijke stof, machine of werkwijze vervangen door een veiliger alternatief | Altijd als eerste onderzoeken |
| 2 | Collectieve maatregel Technisch | Collectieve dakrandbeveiliging, afzuiging, een machine omkasten | Als een bronmaatregel redelijkerwijs niet mogelijk is |
| 3 | Individuele maatregel Organisatorisch | Blootstellingsduur beperken, taken afwisselen, werkinstructies | Als een collectieve maatregel redelijkerwijs niet mogelijk is |
| 4 | Persoonlijke beschermingsmiddelen PBM | Gehoorbescherming, veiligheidsbril, harnas met vallijn | Alleen als niveau 1 tot en met 3 redelijkerwijs onvoldoende zijn |
Voor CMR-stoffen — kankerverwekkende, mutagene en voor de voortplanting giftige stoffen — geldt een strengere regel uit artikel 4.4 van het Arbobesluit. Daar mag je alleen een niveau lager gaan als de maatregel op een hoger niveau technisch niet uitvoerbaar is. Het begrip “redelijkerwijs” geldt hier niet: economische argumenten zijn bij deze stoffen geen geldige reden om vervanging achterwege te laten.
Wat is de relatie tussen de arbeidshygiënische strategie en de RI&E?
De RI&E brengt in kaart welke veiligheids- en gezondheidsrisico’s binnen een organisatie aanwezig zijn, hoe groot die risico’s zijn en welke maatregelen nodig zijn. Hoe je de omvang van een risico bepaalt, lees je in ons artikel over risico’s beoordelen met de methode van Kinney & Wiruth. Het bijbehorende Plan van Aanpak vertaalt de bevindingen vervolgens naar concrete acties.
Juist bij het bepalen van die maatregelen komt de arbeidshygiënische strategie om de hoek kijken. Stel dat tijdens een RI&E wordt vastgesteld dat medewerkers risico lopen om van hoogte te vallen. Alleen opnemen dat medewerkers een harnas moeten dragen, is dan te kort door de bocht. Eerst moet worden onderzocht of het valgevaar kan worden voorkomen en of een collectieve oplossing mogelijk is.
Dat vraagt om meer dan een checklist afvinken. Je moet werkzaamheden daadwerkelijk bekijken en begrijpen hoe medewerkers in de praktijk werken. Dat is ook een van de redenen waarom er bij het zelf opstellen van een RI&E risico’s bestaan wanneer de benodigde kennis of praktijkervaring ontbreekt.
Uit de praktijk
Tijdens het uitvoeren van een RI&E bij een bedrijf dat zonnepanelen installeert, zagen we hoe belangrijk deze volgorde in de praktijk is. De monteurs werkten regelmatig op platte daken en gebruikten persoonlijke valbeveiliging: een harnas met een vallijn. Het bedrijf ging ervan uit dat het valgevaar daarmee goed was beheerst.
Er was inderdaad een veiligheidsmaatregel getroffen. Toch was dit niet de meest passende oplossing volgens de arbeidshygiënische strategie. Op de betreffende daken kon namelijk collectieve dakrandbeveiliging worden toegepast. Een collectieve maatregel heeft voorrang op persoonlijke bescherming als deze redelijkerwijs kan worden toegepast.
Tijdens de RI&E werd bovendien duidelijk waarom dit ook in de dagelijkse praktijk een betere oplossing was. De vallijnen raakten regelmatig in de knel bij de onderconstructie van de PV-installatie. Medewerkers vonden de lijnen daardoor hinderlijk en dreigden ze niet altijd of niet correct te gebruiken.
Met collectieve dakrandbeveiliging werd het valgevaar voor iedereen beheerst zonder dat iedere medewerker tijdens het werk afhankelijk was van een harnas en vallijn.
De les? Een goede RI&E kijkt niet alleen of er een maatregel aanwezig is. Je kijkt ook of de juiste maatregel is gekozen en of deze in de praktijk daadwerkelijk werkt.
Hoe pas je de arbeidshygiënische strategie toe in het Plan van Aanpak?
Na het inventariseren en beoordelen van de risico’s volgt het Plan van Aanpak. Hierin leg je vast welke maatregelen worden genomen, wie daarvoor verantwoordelijk is en wanneer ze worden uitgevoerd. Het Plan van Aanpak vormt daarmee de praktische schakel tussen risico’s herkennen en ze daadwerkelijk beheersen.
Bij iedere maatregel is het verstandig om de arbeidshygiënische strategie bewust langs te lopen. Kunnen we het gevaar helemaal wegnemen? Zo niet, kunnen we het risico bij de bron beperken? Is een collectieve oplossing mogelijk? En pas daarna: welke individuele maatregelen of persoonlijke beschermingsmiddelen zijn nog nodig?
Dat voorkomt dat een Plan van Aanpak een lijst wordt met snelle oplossingen die het achterliggende probleem niet oplossen.
Wil je hiermee zelf aan de slag? In ons artikel over het Plan van Aanpak voor de RI&E leggen we uitgebreider uit hoe je risico’s omzet in concrete verbetermaatregelen. Werk je de afweging per taak of werkzaamheid uit, dan is een Taak Risico Analyse (TRA) het aangewezen hulpmiddel. Ook voor een RI&E bij kleine bedrijven blijft het belangrijk om deze afweging zorgvuldig te maken.
Nog een praktisch voorbeeld: lawaai in de werkplaats
Stel dat uit de RI&E blijkt dat medewerkers in een werkplaats dagelijks aan veel lawaai worden blootgesteld. Gehoorbescherming uitdelen lijkt een snelle en praktische oplossing. Toch begin je daarmee onderaan de arbeidshygiënische strategie.
Eerst kijk je of het lawaai bij de bron kan worden verminderd. Kan bijvoorbeeld een stillere machine worden gebruikt of kan het proces anders worden ingericht? Is dat onvoldoende mogelijk, dan kun je kijken naar collectieve oplossingen, zoals het omkasten of afschermen van een lawaaiige machine.
Pas wanneer maatregelen hoger in de strategie het risico niet voldoende beheersen, komt persoonlijke gehoorbescherming nadrukkelijk in beeld.
Dat betekent overigens niet dat je gehoorbescherming achterwege laat zolang andere maatregelen worden onderzocht. Waar directe bescherming nodig is, moet je uiteraard handelen. Het verschil zit in het uitgangspunt: een PBM is niet automatisch de structurele eindoplossing.
Wanneer mag je kiezen voor persoonlijke beschermingsmiddelen?
Persoonlijke beschermingsmiddelen zijn soms noodzakelijk. Denk aan veiligheidsschoenen, handschoenen, adembescherming, gehoorbescherming of persoonlijke valbeveiliging. De fout zit dus niet in het gebruik van PBM’s. Het probleem ontstaat wanneer ze als eerste en enige oplossing worden gekozen terwijl een effectievere maatregel hoger in de arbeidshygiënische strategie mogelijk is. In ons artikel over het belang van PBM in de RI&E gaan we dieper in op de plek die beschermingsmiddelen in je risico-inventarisatie horen te krijgen.
Dat heeft ook een praktische reden. Een technische of collectieve maatregel beschermt medewerkers vaak zonder dat zij daar bij iedere handeling zelf iets voor hoeven te doen. Een PBM moet daarentegen geschikt zijn, goed passen, correct worden gebruikt en onderhouden. De bescherming is daardoor sterker afhankelijk van menselijk handelen.
Vraag jezelf bij een risico daarom niet alleen af: “Welke bescherming heeft mijn medewerker nodig?” Begin een stap eerder: “Kunnen we voorkomen dat onze medewerker überhaupt aan dit gevaar wordt blootgesteld?”
Die manier van denken is precies wat de arbeidshygiënische strategie probeert te bereiken.
Welke rol speelt de arbeidshygiënische strategie bij een arbeidsongeval en ongevalsonderzoek?
Na een arbeidsongeval is het niet voldoende om alleen te kijken naar de laatste handeling van de betrokken medewerker. Een goed ongevalsonderzoek onderzoekt wat er is gebeurd, waarom het kon gebeuren en welke maatregelen nodig zijn om herhaling te voorkomen. Daarbij worden ook relevante documenten, waaronder de RI&E, werkinstructies en veiligheidsprocedures, betrokken. Lees ook waarom de werkgever zelf een ongevalsonderzoek moet uitvoeren na een arbeidsongeval.
De arbeidshygiënische strategie biedt daarbij een nuttig kader. Was het risico bekend? Stond het in de RI&E? Welke maatregelen waren getroffen? En is onderzocht of het risico bij de bron of met een collectieve maatregel kon worden aangepakt?
Stel dat iemand valt terwijl persoonlijke valbeveiliging niet goed is gebruikt. Dan is de conclusie “medewerker had zijn harnas beter moeten gebruiken” te eenvoudig. Je wilt ook weten waarom het werk afhankelijk was van die persoonlijke maatregel en of een oplossing hoger in de arbeidshygiënische strategie mogelijk was.
Daarmee helpt ongevalsonderzoek niet alleen om de directe oorzaak te vinden, maar vooral om structureel betere maatregelen te nemen en herhaling te voorkomen.
Veelgestelde vragen over de arbeidshygiënische strategie
Is de arbeidshygiënische strategie wettelijk verplicht?
Ja. De volgorde volgt uit artikel 3 van de Arbowet en is voor gevaarlijke stoffen verder uitgewerkt in artikel 4.4 van het Arbobesluit. Je bent als werkgever dus niet vrij om zelf een maatregel te kiezen: je moet aantoonbaar bovenaan beginnen en pas afdalen als dat nodig is.
Mag je stappen in de arbeidshygiënische strategie overslaan?
Nee, niet zomaar. Je mag een niveau lager kiezen zodra een maatregel op een hoger niveau redelijkerwijs niet mogelijk is — maar dan moet je die afweging wel gemaakt én vastgelegd hebben. Direct naar persoonlijke beschermingsmiddelen grijpen zonder de bron- en collectieve maatregelen te onderzoeken, is niet toegestaan.
Wat betekent “redelijkerwijs” precies?
Redelijkerwijs betekent dat de kosten, de technische uitvoerbaarheid en de gevolgen voor de bedrijfsvoering in verhouding moeten staan tot de veiligheidswinst. Het is nadrukkelijk geen vrijbrief: de bewijslast ligt bij de werkgever. Bij CMR-stoffen geldt het begrip helemaal niet — daar telt alleen of een maatregel technisch uitvoerbaar is.
Geldt de arbeidshygiënische strategie ook voor kleine bedrijven?
Ja. De strategie geldt voor iedere werkgever, ongeacht de omvang van het bedrijf. Wel is de invulling in een klein bedrijf vaak eenvoudiger en praktischer. Ook dan geldt: eerst kijken of je het gevaar kunt wegnemen of collectief kunt beheersen, en pas daarna naar beschermingsmiddelen.
De arbeidshygiënische strategie maakt je RI&E praktisch
De arbeidshygiënische strategie is uiteindelijk geen theoretisch stappenplan dat alleen in de Arbowet thuishoort. Het is een praktische manier van denken over veiligheid en gezondheid op het werk.
Een RI&E vertelt je waar de risico’s zitten. De arbeidshygiënische strategie helpt vervolgens bepalen hoe je die risico’s het beste aanpakt. Door eerst naar de bron en collectieve oplossingen te kijken, voorkom je dat veiligheid te veel afhankelijk wordt van procedures, gedrag of persoonlijke beschermingsmiddelen.
Dat levert vaak maatregelen op die niet alleen veiliger zijn, maar ook beter aansluiten bij het dagelijkse werk.
Wil je weten of jouw RI&E compleet en actueel is en of de gekozen maatregelen aansluiten bij de arbeidshygiënische strategie? Laat IVARBO je RI&E opstellen of neem contact met ons op voor praktisch advies over veilig en gezond werken.
Lees meer over veilig werken
