RI&E in de zorg: risico’s, regels en aanpak

Welke risico’s horen in de RI&E van een zorgorganisatie?

Een goede zorg-RI&E dekt meer dan de fysieke werkplek. Deze acht thema’s horen er in vrijwel elke zorgorganisatie in te staan:

Drie van die thema’s hebben een eigen wettelijke basis, en dat is precies waar zorg-RI&E’s het vaakst tekortschieten:

• Psychosociale arbeidsbelasting moet als afzonderlijk onderwerp in de RI&E worden beoordeeld. Daarnaast moet de werkgever maatregelen opnemen in het plan van aanpak en een beleid voeren om PSA te voorkomen of te beperken. Dat volgt uit artikel 2.15 van het Arbobesluit in samenhang met de artikelen 3 en 5 van de Arbowet. Agressie en geweld vallen onder PSA.
• Blootstelling aan biologische agentia moet je als onderdeel van de RI&E beoordelen op aard, mate en duur. Zie het Arbobesluit, hoofdstuk 4, afdeling 9.
• Prikaccidenten kennen een eigen bepaling: artikel 4.97 van het Arbobesluit verplicht tot medische hulpmiddelen met een ingebouwd veiligheidsmechanisme en verbiedt het terugplaatsen van de beschermkap op een gebruikte naald.

Hoe je die risico’s vervolgens weegt en op prioriteit zet, lees je in risico’s beoordelen met Kinney & Wiruth.

Welk branche-RI&E-instrument mag je als zorgorganisatie gebruiken?

Voor de zorg bestaan branche-RI&E-instrumenten: vragenlijsten die zijn afgestemd op de risico’s van jouw type organisatie. Handig, want je begint niet bij nul. Verwarrend ook, want er is niet één zorg-instrument maar meerdere. Welk instrument geschikt is, hangt af van de branche waarin je werkzaam bent.

Naast het RI&E-instrument beschikt vrijwel iedere zorgbranche over een arbocatalogus. Daarin hebben werkgevers en werknemers vastgelegd welke maatregelen als goede praktijk gelden om arborisico’s te beheersen. De arbocatalogus ondersteunt de RI&E, maar vervangt deze niet: de RI&E bepaalt welke risico’s aanwezig zijn, de arbocatalogus laat zien hoe je die risico’s kunt beheersen.

Let op één ding, want hier gaat het geregeld mis. De erkenning van een instrument is niet permanent, en hij hangt aan het instrument, niet aan de sector. Een instrument kan erkend zijn en een tweede instrument voor dezelfde branche niet. Alleen bij een erkend instrument geldt de vrijstelling van toetsing voor organisaties met t/m 25 medewerkers. Check dus voor je begint of jouw instrument op rie.nl nog het erkenningsvinkje heeft. Kost twee minuten en voorkomt dat je straks alsnog moet laten toetsen.

En dat brengt ons bij de vraag die voor de meeste zorgorganisaties belangrijker is dan de instrumentkeuze: zit je boven of onder de 25? Werk je met meer dan 25 medewerkers, dan moet je RI&E hoe dan ook getoetst worden door een gecertificeerde kerndeskundige, ook als je een erkend instrument gebruikt. Veel zorgorganisaties zitten daar net boven zonder dat ze het beseffen: tel je oproepkrachten en uitzendkrachten mee, dan is de grens sneller bereikt dan je denkt. Ben je juist een kleine organisatie? Lees dan verder over de RI&E voor kleine bedrijven.

RI&E of kwaliteitssysteem: wat toetst de Arbeidsinspectie en wat de IGJ?

“We hebben ons kwaliteitskeurmerk net verlengd, dus dat zit wel goed.” Dat is de meest voorkomende misvatting in zorgorganisaties, en het is een dure.

Er zijn twee toezichthouders met twee verschillende opdrachten:

• De Nederlandse Arbeidsinspectie (NLA) kijkt naar de veiligheid en gezondheid van je medewerkers. Dat is het domein van de Arbowet, en daarmee van je RI&E en je plan van aanpak.
• De Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd (IGJ) kijkt naar de kwaliteit en veiligheid van de zorg aan je cliënten. Dat is het domein van de Wkkgz en het kwaliteitskader van je branche.

Die twee overlappen deels, want een uitgeputte medewerker levert onveiliger zorg. Maar ze vervangen elkaar niet. Een vlekkeloos kwaliteitsrapport van de IGJ zegt niets over de vraag of je RI&E actueel is, en een getoetste RI&E zegt niets over je cliëntdossiers.

Praktisch gevolg: je hebt beide nodig, en je kunt ze wel slim koppelen. Gebruik je de arbocatalogus van je branche, dan sluiten de maatregelen in je plan van aanpak vaak naadloos aan op wat je in je kwaliteitssysteem al beschrijft. Twee keer registreren is dan niet nodig, twee keer verantwoorden wel.

Hoe stel je de RI&E voor je zorgorganisatie op?

In zeven stappen:

1. Bepaal je scope. Alle locaties, alle functies, alle contractvormen. In de thuiszorg horen ook de routes erbij, niet alleen het kantoor.
2. Kies je instrument. Zie de tabel hierboven, en check de erkenning op rie.nl.
3. Inventariseer met je mensen. Loop de locaties af, praat met medewerkers per functie en betrek je OR of personeelsvertegenwoordiging. Een vragenlijst achter een bureau invullen levert een RI&E op die niemand herkent.
4. Beoordeel en prioriteer. Weeg elk risico op kans en effect, bijvoorbeeld met de methode van Kinney & Wiruth.
5. Maak het plan van aanpak concreet. Elke maatregel krijgt een eigenaar, een deadline en een prioriteit. Zonder die drie is het een wensenlijst. Hoe dat eruitziet, staat in plan van aanpak bij de RI&E.
6. Laat toetsen als het moet. Meer dan 25 medewerkers: toetsing door een gecertificeerde kerndeskundige.
7. Houd hem actueel. Niet één keer per drie jaar uit de la, maar bij elke verandering die iets doet met risico: een nieuwe locatie, een andere cliëntdoelgroep, een verbouwing, of een tekort dat de werkdruk structureel verhoogt.

Wil je zien hoe een uitgewerkte RI&E eruitziet? Bekijk het voorbeeld-RI&E. En weet je nog niet wie dit intern gaat trekken: dat is meestal een taak voor de preventiemedewerker.

Wat gaat er in de praktijk mis bij een RI&E in de zorg?

Zes valkuilen die we structureel terugzien:

• Werkdruk afvinken met een medewerkerstevredenheidsonderzoek. Een MTO meet tevredenheid en kan een indicatie geven. Het is bruikbaar als signaal, maar het is geen PSA-onderzoek en dus geen sluitende invulling van artikel 2.15.
• Eén RI&E voor alle locaties. Twee woonlocaties met dezelfde zorgzwaarte kunnen totaal verschillende risico’s hebben, omdat het gebouw anders is. Trappen, bedhoogtes, vluchtwegen: dat verschilt per pand.
• Zzp’ers en uitzendkrachten buiten de scope laten. Werken ze onder jouw regie, dan tellen ze mee. Ook voor de 25-grens.
• Een plan van aanpak zonder eigenaar. “Wordt opgepakt in 2026” is geen maatregel. Er staat pas iets als er een naam en een datum bij staan.
• Niet actualiseren terwijl de bezetting verandert. Precies het risico dat het snelst beweegt in de zorg staat dan het langst stil op papier.
• Denken dat het kwaliteitskeurmerk de RI&E dekt. Zie de sectie hierboven over de Arbeidsinspectie en de IGJ.

Hoe het wel werkt, laat een project bij Stichting GO! zien: een kinderopvangorganisatie met meerdere locaties, van dagopvang tot buitenschoolse opvang. Onze veiligheidskundige bezocht alle locaties, keek naar gebouwveiligheid, inrichting, gevaarlijke stoffen, geluid, binnenklimaat, fysieke belasting en brandveiligheid, en sprak met medewerkers. Per locatie kwam er een visuele rapportage, met daarnaast één plan van aanpak waarin elke maatregel een streefdatum, een verantwoordelijke, een prioriteit en een status kreeg. Lees de hele case: RI&E voor een organisatie met meerdere locaties.

Hoe pakt IVARBO de RI&E voor zorgorganisaties aan?

Wij doen dit niet vanaf een bureau. De aanpak in vier stappen:

1. Intake. We brengen in kaart wat je hebt, wat er verandert en waar je zelf al twijfels over hebt.
2. Locatiebezoek. Een veiligheidskundige komt langs op je locaties en praat met de mensen die er werken. Bij meerdere locaties: bij elke locatie.
3. Rapport en plan van aanpak. Je krijgt een RI&E die je aan je team kunt uitleggen, met een plan van aanpak dat je kunt uitvoeren. Eigenaar, deadline en prioriteit per maatregel.
4. Toetsing regelen. Moet je RI&E getoetst worden, dan zorgen wij dat dat gebeurt.

Een RI&E laten opstellen begint bij € 1.500 (excl. btw) voor kleinere organisaties. Wat het in jouw situatie kost, hangt af van het aantal locaties en functies. Meer over de dienst: RI&E laten opstellen.

Veelgestelde vragen

Is een RI&E verplicht in de zorg?

Ja, vanaf één medewerker in dienst. Dat volgt uit artikel 5 van de Arbowet en geldt net zo goed voor een huisartsenpraktijk als voor een zorgconcern. Het plan van aanpak hoort er wettelijk bij.

Welk RI&E-instrument moet ik als zorgorganisatie gebruiken?

Dat hangt af van je zorgbranche: ZorgRie voor VVT, PRIO-varianten voor ziekenhuizen en gehandicaptenzorg, een eigen instrument voor huisartsenzorg via SSFH. Je bent niet verplicht een branche-instrument te gebruiken, maar het scheelt werk. Check op rie.nl of het instrument dat je kiest erkend is.

Moet mijn zorgorganisatie de RI&E laten toetsen?

Heb je meer dan 25 medewerkers, dan is toetsing door een gecertificeerde kerndeskundige verplicht. Zit je op 25 of minder én gebruik je een erkend branche-instrument, dan hoeft het niet. Reken oproep- en uitzendkrachten mee bij het bepalen van je aantal.

Heeft elke zorglocatie een eigen RI&E nodig?

Wettelijk gaat de RI&E over jou als werkgever, dus formeel is één RI&E genoeg. Verschillen je locaties in gebouw, doelgroep of inrichting, dan is een locatiespecifieke inventarisatie binnen die ene RI&E wel de enige manier om er iets bruikbaars van te maken.

Wat is het verschil tussen de RI&E en de eisen van de IGJ?

De RI&E gaat over de veiligheid van je medewerkers en valt onder toezicht van de Nederlandse Arbeidsinspectie. De IGJ kijkt naar de kwaliteit en veiligheid van de zorg aan je cliënten. Ze overlappen deels, maar het een vervangt het ander niet.

Hoe vaak moet je de RI&E in de zorg actualiseren?

De Arbowet noemt geen termijn: hij eist dat je RI&E actueel is. In de praktijk wordt drie jaar als richtlijn gebruikt, maar in de zorg is de aanleiding meestal een verandering: een nieuwe locatie, een andere cliëntdoelgroep, een verbouwing of een structureel personeelstekort.